QUY CHIẾU TRONG TIẾNG VIỆT _ từ không gian đến thời gian

LỜI GIỚI THIỆU (GS.TS. NGUYỄN VĂN HIỆP)

Trong giao tiếp hàng ngày, ở dạng nói hay dạng viết, khi cần quy chiếu /định vị thời gian của sự tình, người Việt dùng rất tự nhiên (và ai cũng hiểu được) những cụm từ như: tuần tới, tuần sau, tuần sắp đến, tuần vừa qua, tuần trước, tuần vừa rồi… Vì tiếng Việt không có phạm trù ngữ pháp thì (tense) để định vị thời gian sự tình nên những cụm từ trên đây (thường làm trạng ngữ của câu) càng đóng vai trò quan trọng. Không chỉ sử dụng thành thạo các cụm từ trên đây làm trạng ngữ của câu, người Việt cũng sử dụng một cách tự nhiên các động từ chuyển động, chuyển vị làm vị ngữ để nói về thời gian: Chuyển lên hai ngày, dời lên trước hai ngày, lùi lại hai ngày, dời lại hai ngày, dời về sau hai ngày… Người Việt dùng chúng một cách thành thạo, đến nỗi chẳng mấy ai suy nghĩ cơ chế quy chiếu nào đứng đàng sau việc sử dụng những cách nói như vậy.

Nhưng nếu thử một lần “vô công rồi nghề” ngồi bên tách cà phê, nghe thời gian qua và thử tìm lô gic của những cách nói như vậy, ắt hẳn chúng ta sẽ bàng hoàng thấy mình đang đi vào một mê cung rối rắm: tại sao “tuần sau” cũng là “tuần tới” và “tuần sắp đến” nhưng lại khác “tuần trước”, “tuần vừa qua”? Sau, tới, sắp đến, trước, vừa qua…ở đây là sau cái gì, tới đâu, cái gì/ai tới, sắp đến đâu, cái gì/ai đến, trước cái gì, cái gì vừa qua… Rồi “chuyển lên”, “lùi lại”, “dời lên”, “dời lại”: cái gì/ai chuyển lên, cái gì/ai chuyển, cái gì/ai lùi lại, lùi đến đâu… Thật là hại não.

Rõ ràng có những cách nói tưởng chừng rất giản dị nhưng càng đi sâu lại càng thấy phức tạp. Với những cách nói vừa được nêu, ta dựa vào đâu để nói như vậy và để hiểu khi nghe nói như vậy? Với một đầu óc không quá ù lì, dễ nhận ra rằng thời gian đã được diễn giải qua không gian, nhưng sự thật thì thời gian được con người cảm nhận, tổ chức và diễn đạt bằng ngôn ngữ theo những cách nào? Liệu những cách ấy có giống nhau giữa các ngôn ngữ hay không?

Cuốn sách Quy chiếu trong tiếng Việt: Từ không gian đến thời gian của Lê Thị Cẩm Vân được viết ra để giúp chúng ta tìm câu trả lời cho những câu hỏi trên đây. Cuốn sách là kết quả của một quá trình nghiên cứu nghiêm túc và bền bỉ, trong đó tác giả đã lần theo muôn nẻo đường trường để phát hiện cách người Việt dùng ngôn ngữ để quy chiếu sự vật trong không gian, quy chiếu sự tình trong thời gian, và ở một tầm rộng hơn, để trình bày kinh nghiệm sống, thể hiện nhận thức của mình bằng lời nói.

Nhưng để lên được đỉnh núi- có khi ở đó chỉ có vài tảng đá, vài cái cây- chúng ta cần phải đi qua cả một rừng cây nhiều tầng nhiều lớp với dây leo chằng chịt, nhiều vách đá dựng đứng. Trong công trình này, để dẫn dắt ta đi tìm câu trả lời cho những câu hỏi trên đây, tác giả không vội đi ngay vào phân tích các hiện tượng cụ thể, mà dành một phần dung lượng cần thiết để dẫn dắt người đọc tiếp cận các khung lí thuyết quan trọng của Ngôn ngữ học tri nhận và những ngành có liên quan như Ngữ dụng học, Tô pô học… Những khái niệm như điểm nhìn, khung quy chiếu, Hình và Nền, phối cảnh, sự đồ chiếu không gian sang thời gian, EGO, phạm trù tỏa tia, biến thể trực chỉ và biến thể chuỗi nối tiếp… vốn không dễ nắm bắt với cả sinh viên ngôn ngữ học, đã được trình bày một cách cẩn trọng, có phân tích, đối chiếu, tranh luận, đi từ các truyền thống triết học và khoa học trước đây đến những thành tựu hiện đại, với những học giả tên tuổi trên thế giới và ở Việt Nam, tất cả chỉ nhằm đích đến cuối cùng là để hiểu rõ hơn tiếng Việt, cũng là văn hóa và cách tư duy của người Việt.

Theo tinh thần đó, trong Phần I của cuốn sách, tác giả đưa người đọc đi từ quy chiếu không gian đến quy chiếu thời gian. Thông qua những phân tích vừa sâu sắc, vừa có tầm rộng (trong tham khảo các công trình của các học giả gạo cội đi trước và trong liên hệ với một số ngôn ngữ khác, như tiếng Anh) về các khung quy chiếu tuyệt đối, nội tại và tương đối, tác giả cho thấy cách người Việt xác định phương hướng, vị trí không chỉ dựa vào hình dạng hay cấu trúc của sự vật, mà còn gắn chặt với kinh nghiệm mang tính nghiệm thân (embodiment), môi trường sống và thói quen văn hóa. Vì thế, không gian không chỉ là một cái nền trừu tượng, mà là không gian đã được nhìn từ góc nhìn của con người đang sống trong đó. Khi chuyển sang bàn luận về thời gian, theo đó quy chiếu thời gian được bắt rễ từ quy chiếu không gian, tác giả đã làm rõ cách người Việt hình dung thời gian như một dòng chảy tinh thần, nơi quá khứ, hiện tại và tương lai được sắp xếp theo nhiều trục và nhiều phối cảnh khác nhau. Qua những phân tích cụ thể, người đọc có thể nhận ra rằng những cách nói như tuần tới, tuần sau, tuần sắp đến, tuần vừa qua, tuần trước, tuần vừa rồi, chuyển lên hai ngày, dời lên trước hai ngày, lùi lại hai ngày, dời lại hai ngày, dời về sau hai ngày… không phải là những lựa chọn ngẫu nhiên, võ đoán, mà là phản ánh cách con người mượn kinh nghiệm không gian để nói và hiểu về thời gian, hay nói theo Ngôn ngữ học tri nhận, con người đã dùng trải nghiệm của miền không gian để cấu trúc hóa miền thời gian.

Phần II của cuốn sách đi vào phân tích các đặc điểm ngữ pháp, ngữ nghĩa, quy chiếu và phối cảnh chuyển động của các từ lùi, qua, sang, tới, đến vốn thuộc phạm trù không gian như là cơ sở để phân tích các quá trình toả tia và sự đồ chiếu của chúng sang phạm trù thời gian. Qua từng điển cứu (case study) người đọc sẽ thấy rõ con đường của sự phát triển ngữ nghĩa trong ngôn ngữ: từ những chuyển động trong không gian cụ thể, sang những biểu đạt thời gian trừu tượng hơn. Trong phần này, mối liên hệ giữa ngôn ngữ, tri nhận và kinh nghiệm sống hiện ra một cách sinh động và thuyết phục. Tác giả có lẽ là người đầu tiên có những phân tích hợp lí về vai trò của các từ lùi, qua, sang, tới, đến trong quy chiếu thời gian của tiếng Việt. Kết quả nghiên cứu của tác giả cho thấy, phối cảnh thời gian biểu đạt bằng lùi là đa dạng và phức tạp nhất. Cụ thể, ở hướng quá khứ, lùi biểu đạt 3 phối cảnh: Ego vận động trong dòng thời gian về phía tương lai, theo đó một thời điểm/thời khoảng ở quá khứ sẽ xa dần Ego; Ego chuyển dịch điểm nhìn từ hiện tại về phía quá khứ; đối thể chuyển động lùi trong dòng thời gian về phía quá khứ. Còn ở hướng tương lai, lùi biểu đạt hai phối cảnh: thời điểm chuyển động lùi trong dòng thời gian về phía tương lai; đối thể chuyển động lùi trong dòng thời gian về phía tương lai.

Với các từ qua, sang, tới, đến, phân tích của tác giả cho thấy phối cảnh thời gian mà những từ này biểu đạt có nhiều điểm giống nhau, nhất là ở phối cảnh Ego hoặc một thực thể phi thời gian nào đó chuyển động về phía tương lai. Sự khác nhau về phối cảnh giữa chúng chủ yếu nằm ở phối cảnh Thời gian chuyển động; trong đó với qua, Thời gian vận động qua Ego vào quá khứ; với sang, Thời gian chuyển động từ tương lai về hiện tại; còn với tới, đến, Thời gian chuyển động từ tương lai về hiện tại, thời gian đối diện với Ego.

Tất cả lập luận trong cuốn sách đều được xây dựng trên cơ sở ngữ liệu phong phú, nhờ đó chúng không rơi vào suy diễn thuần túy. Cách trình bày mạch lạc, nhất quán, mang tính sư phạm (vì thế có chỗ trùng lặp, nhất là khi tác giả muốn nhấn mạnh vào những luận điểm quan trọng) cũng tạo điều kiện thuận lợi cho người đọc theo dõi, đặc biệt là các sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh ngành ngôn ngữ học, những người đang vật lộn với cách tư duy và lập luận của nghiên cứu ngôn ngữ học hiện đại. Cuốn sách cũng bổ ích cho người người nghiên cứu thi pháp, quan tâm đến không gian và thời gian nghệ thuật của tác phẩm văn học.

Từ góc nhìn của một người làm nghề giảng dạy và nghiên cứu Ngôn ngữ học, tôi cho rằng Quy chiếu trong tiếng Việt: Từ không gian đến thời gian là một cuốn sách không dành cho những người dễ dãi. Cuốn sách này nên đọc thật chậm, để có thể hiểu cách đặt vấn đề, cách đi từ lí thuyết đến ngữ liệu, và khi đã có lí thuyết thì phải biết kiên nhẫn lần theo các chi tiết nhỏ, phân tích, nêu phản đề, lập luận để đi tới những kết luận có giá trị. Nói tóm lại, cuốn sách không chỉ cung cấp tri thức về một mảng rất mới, rất thời sự của Ngôn ngữ học tri nhận, mà còn gợi mở một thái độ làm khoa học nghiêm túc và thận trọng.

Tôi vinh dự được giới thiệu cuốn sách với bạn đọc gần xa.